Nhiều người trẻ đang rơi vào trạng thái “não đặc lại” — không thể tập trung, phản ứng chậm và liên tục quên việc — trong khi nguyên nhân thực sự không phải do cá nhân “yếu” hay “lười”, mà đến từ cấu trúc công việc và lối sống thiếu phục hồi.

Tiến sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm tham vấn và trị liệu tâm lý Lumos, định nghĩa “quá tải não” là trạng thái đầu óc phải hoạt động liên tục trong thời gian dài, xử lý quá nhiều thông tin, nhiều nhiệm vụ và nhiều quyết định cùng lúc mà không có đủ thời gian nghỉ ngơi hay phục hồi. Bác sĩ Nguyễn Tiến Dũng, Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Lão khoa Hà Nội, bổ sung rằng ở người trẻ, tình trạng này chưa phải bệnh lý thoái hóa thần kinh, mà thường liên quan đến áp lực công việc, thiếu ngủ, stress kéo dài và sử dụng thiết bị điện tử quá mức.

Biểu hiện phổ biến bao gồm khó tập trung, đọc lại nhiều lần vẫn không hiểu, hay quên việc vừa định làm, phản ứng chậm, liên tục mắc lỗi nhỏ trong công việc quen thuộc. Có người mất rất nhiều thời gian chỉ để trả lời một email, đưa ra một quyết định đơn giản hoặc bắt đầu một nhiệm vụ mới.

Người ở trạng thái này thường dễ cáu gắt, mất kiên nhẫn, nhạy cảm hơn với tiếng ồn và không muốn trò chuyện. Một số còn gặp đau đầu, mỏi mắt, căng cơ, khó ngủ hoặc ngủ đủ giấc nhưng sáng hôm sau đầu óc vẫn nặng nề.

Nhóm có nguy cơ cao gồm nhân viên văn phòng trong các lĩnh vực tài chính – ngân hàng, chứng khoán, công nghệ, truyền thông; cùng với nhân viên y tế, giáo viên và quản lý cấp trung — những người vừa chịu khối lượng công việc lớn, vừa phải điều tiết cảm xúc và đáp ứng kỳ vọng từ nhiều phía. Sau đại dịch và thời kỳ làm việc liên tục với màn hình, tình trạng này xuất hiện ngày càng phổ biến hơn.

Về nguyên nhân, bác sĩ Nguyễn Tiến Dũng chỉ ra một chuỗi yếu tố tác động đồng thời: thiếu ngủ hoặc ngủ không sâu giấc, stress kéo dài, dùng điện thoại và mạng xã hội liên tục khiến não luôn trong trạng thái phân tán chú ý, lười vận động, chế độ ăn thiếu khoa học, lạm dụng rượu bia hoặc chất kích thích. Một số trường hợp còn liên quan đến bệnh lý cụ thể như thiếu vitamin B12, bệnh tuyến giáp, thiếu máu hoặc di chứng chấn thương đầu.

Môi trường làm việc cũng tạo thêm áp lực: cạnh tranh cao, nỗi lo mất việc, thu nhập không ổn định, xung đột nội bộ và thiếu sự ghi nhận đều có thể làm tình trạng nghiêm trọng hơn. Các hướng dẫn của WHO về sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc xác định bất ổn nghề nghiệp, giao tiếp kém, bắt nạt và thiếu hỗ trợ xã hội là những yếu tố nguy cơ tâm lý – xã hội có căn cứ.

Chính vì vậy, chuyên gia nhấn mạnh: “Không nên xem quá tải tinh thần đơn thuần là do một cá nhân ‘quản lý thời gian kém’ hay ‘khả năng chịu áp lực thấp’.” Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân nằm ở sự mất cân bằng kéo dài giữa yêu cầu công việc với thời gian, quyền chủ động, sự hỗ trợ và khả năng phục hồi của người lao động.

Hệ quả trước mắt là mất ngủ, cáu gắt, đau đầu, căng cơ, rối loạn tiêu hóa và tim đập nhanh ngay cả khi không làm việc. WHO (2026) lưu ý rằng stress kéo dài có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề sức khỏe sẵn có và khiến một số người tăng sử dụng rượu, thuốc lá hoặc các chất khác để đối phó.

Về lâu dài, quá tải kéo dài làm tăng nguy cơ kiệt sức nghề nghiệp, lo âu và trầm cảm, đặc biệt khi người lao động vừa chịu yêu cầu cao, vừa thiếu quyền kiểm soát. Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ (2024), stress mạn tính có thể dẫn đến tăng huyết áp, qua đó làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Chuyên gia khuyến cáo khi đã rơi vào trạng thái mất tập trung hoàn toàn hay né tránh máy tính, người trẻ không nên tiếp tục ép bản thân bằng cà phê, thức khuya hay tự trách mình “yếu đuối” — đây là tín hiệu cho thấy hệ thần kinh cần được nghỉ ngơi thực sự. Bước đầu tiên là tạm rời công việc, giảm bớt email và tin nhắn, đồng thời ưu tiên ngủ, ăn uống đầy đủ, vận động nhẹ và kết nối với người đáng tin cậy.

Sau khi ổn định hơn, người lao động cần trao đổi thẳng thắn với quản lý về khối lượng công việc, thời hạn và khả năng điều chỉnh nhiệm vụ; không nên vội quay lại guồng cũ ngay khi cảm thấy đỡ hơn. Nếu cảm giác sợ hãi, mất ngủ, khó tập trung hoặc né tránh công việc kéo dài khoảng hai tuần, người trong cuộc nên tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc cơ sở y tế để được đánh giá.

“Cân bằng công việc – cuộc sống không có nghĩa là lúc nào cũng chia đều thời gian cho hai phía, mà là sau công việc, con người vẫn còn đủ năng lượng để ngủ, chăm sóc bản thân, duy trì các mối quan hệ và sống một đời sống riêng ngoài vai trò nghề nghiệp”, chuyên gia kết luận.

Trường Anh (tổng hợp)

Từ Khóa: