Hải Phòng – Đền Vạn Chài ở phường Vạn Hương, Đồ Sơn, thờ Tứ vị Thánh Nương, một tín ngưỡng ven biển được truyền lại từ câu chuyện bi thương của hoàng tộc Nam Tống hơn 700 năm trước.

Ngôi đền hơn 170 năm tuổi nằm dưới chân núi Đầu Vái, phía sau năm cây gạo cổ thụ ở khu 1, Vạn Hương. Công trình được cư dân vạn chài dựng vào giữa thế kỷ 19, mang kiến trúc chữ Tam và từng là nơi hội họp bí mật của Việt Minh, lớp bình dân học vụ trong thời kháng chiến chống Pháp.

Từ bi kịch hoàng tộc đến tín ngưỡng làng biển

Theo lời truyền tụng của các bậc cao niên, sau khi đền hoàn thành, cư dân địa phương từng chứng kiến ba mùa cá liên tiếp bội thu. Tuy nhiên, dấu tích đáng chú ý nhất của ngôi đền không nằm ở câu chuyện ấy mà ở nguồn gốc Tứ vị Thánh Nương, một tín ngưỡng phổ biến tại nhiều làng ven biển miền Bắc và Bắc Trung Bộ, với đền Cờn ở Nghệ An được giới nghiên cứu quốc tế xác định là trung tâm phát tích.

Gốc tích tín ngưỡng này gắn với sự sụp đổ của nhà Nam Tống trước quân Nguyên Mông. Sau khi Lâm An thất thủ năm 1276, triều đình lưu vong rút xuống phía Nam, trước khi tàn quân Tống do Trương Thế Kiệt chỉ huy cố thủ tại vùng biển Nhai Sơn vào đầu năm 1279, mang theo vị hoàng đế nhỏ tuổi cuối cùng.

Ngày 19/3/1279, quân Nguyên Mông đánh tan phòng tuyến của hơn 1.000 chiến thuyền Tống. Tể tướng Lục Tú Phu cõng ấu chúa nhảy xuống biển tự vẫn, nhiều quan lại và cung tần cũng gieo mình theo sau; Dương Thái Hậu tự vẫn ít ngày sau khi biết tin.

Theo truyền thuyết được ngư dân ven biển Việt Nam lưu truyền, thi thể những nhân vật hoàng tộc trôi dạt vào các cửa biển miền Trung, sau đó được thờ phụng và tín ngưỡng lan tới nhiều làng chài phía Bắc, trong đó có Vạn Hương ở Đồ Sơn.

Tại Đồ Sơn, truyền thuyết địa phương gọi các nhân vật trung tâm là “Thái hậu và ba công chúa”. Trong khi đó, sử liệu Trung Hoa được nguồn quốc tế dẫn lại xác định bi kịch liên quan đến Dương Thái Hậu và các ấu chúa nhà Tống.

Sự khác biệt này cho thấy câu chuyện đã được cộng đồng địa phương tiếp nhận và diễn giải theo cách riêng. Một biến cố chính trị – quân sự của Trung Hoa, qua nhiều thế kỷ truyền miệng, trở thành hình tượng nữ thần được ngư dân gửi gắm mong ước về cuộc sống bình an trên biển.

Đền Vạn Chài ở Hải Phòng thờ Tứ vị Thánh Nương, các vị thần nữ được người dân miền biển tôn kính và cầu mong che chở.
Không gian thờ Tứ vị Thánh Nương tại Đền Vạn Chài, nơi người dân miền biển gửi gắm tín ngưỡng. (Ảnh minh họa: MUC)

Nghịch lý của tín ngưỡng nằm ở ý nghĩa được gán cho các vị thánh. Câu chuyện gốc là một cuộc diệt vong trên biển, nhưng khi đi vào đời sống cư dân ven biển Việt Nam, Tứ vị Thánh Nương lại gắn với lời cầu mong mùa cá bội thu, thuyền bè an toàn và cuộc sống sinh sôi.

Năm cây gạo quanh đền được các bậc cao niên làng Vạn Hương truyền lại như một biểu tượng của ngũ cốc và sự nuôi sống con người. Từ đền Cờn đến những ngôi đền làng như Vạn Chài, tín ngưỡng này tiếp tục tồn tại qua nhiều biến động lịch sử.

Kiến trúc hiện nay của đền gồm ba lớp tiền đường, trung đường và hậu cung. Các cột được kê trên đá tảng cổ; công trình từng chịu tác động của chiến tranh và khí hậu ven biển, lần trùng tu quy mô gần nhất được thực hiện năm 1992.

Qua nhiều thế kỷ, một bi kịch của vương triều đã được cộng đồng ngư dân Việt tiếp nhận và chuyển thành tín ngưỡng gắn với đời sống cửa biển. Đền Vạn Chài vì thế không chỉ lưu giữ một câu chuyện về nhà Tống mà còn cho thấy cách một cộng đồng địa phương trao cho ký ức lịch sử một ý nghĩa mới.

Vũ Phượng (tổng hợp)

Từ Khóa: