TP.HCM – Chợ Lớn, cái tên nghe mộc mạc như cách người miền Nam gọi bất kỳ khu chợ nào, thực ra là kết quả của một cuộc thiên di lịch sử và quá trình kiến tạo trung tâm kinh tế bậc nhất Nam Kỳ thế kỷ 18.

Danh xưng này ra đời từ sau năm 1782, khi cộng đồng thương nhân người Hoa rời bỏ Cù Lao Phố (Biên Hòa, Đồng Nai) bị tàn phá bởi xung đột giữa phong trào Tây Sơn và chúa Nguyễn Ánh, rồi xuôi về vùng bến Bình Đông ven rạch Bến Nghé. Họ lập chợ tại đây, quy mô vượt xa mọi khu chợ của người Việt bản địa vốn nhỏ lẻ và phân tán lúc bấy giờ.

Người Việt gọi thẳng khu chợ mới theo đúng những gì mắt thấy: Chợ Lớn. Người Hoa gọi cùng vùng đất là “Đề Ngạn” — nghĩa là “bờ đê” — nhưng cái tên tiếng Việt mộc mạc đó lại được cả hai cộng đồng và chính quyền thời kỳ đó chấp nhận như tên gọi chính thức.

Thế kỷ 19 chứng kiến khu chợ lớn thành thành phố thực sự. Năm 1879, chính quyền thực dân Pháp ký quyết định thành lập Thành phố Chợ Lớn “Ville de Cholon” song song với Thành phố Sài Gòn (Ville de Saigon), hai đô thị nằm sát nhau nhưng độc lập: một bên là trung tâm hành chính–chính trị, một bên là trung tâm thương mại–sản xuất, đặc biệt là thu mua, xay xát và xuất khẩu lúa gạo cho toàn vùng.

Hai thành phố tồn tại song song suốt hơn 50 năm, cho đến khi sự mở rộng khiến ranh giới giữa chúng không còn ý nghĩa thực tế. Năm 1931, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh sáp nhập cả hai thành “Khu Sài Gòn – Chợ Lớn”, và từ đó Chợ Lớn chuyển từ tên thành phố thành danh xưng của một khu vực đô thị — bao trùm các quận 5, 6, 10 và một phần quận 11 ngày nay.

Hình ảnh vật lý rõ nét nhất còn lại của địa danh này là chợ Bình Tây. Khu chợ cũ do người Hoa lập ra từ thế kỷ 18, vốn nằm ở khu vực Bưu điện Quận 5 ngày nay, đến đầu thế kỷ 20 đã chật chội và xuống cấp. Thương gia Quách Đàm bỏ tiền túi mua đầm lầy ở Bình Tây, san lấp và xây một ngôi chợ mới kết hợp kiến trúc Á Đông — mái ngói lưu ly, tháp bát giác — với kỹ thuật bê tông cốt thép phương Tây, khánh thành năm 1928.

Tiểu thương từ chợ cũ dời hết về đây, dân gian gọi là “chợ Lớn Mới”. Chữ “Mới” rụng dần theo thời gian, và chợ Bình Tây trở thành địa chỉ người ta nhắc đến đầu tiên mỗi khi nói về Chợ Lớn. Cái tên không hoa mỹ, không trừu tượng, chỉ mô tả đúng kích thước — nhưng đằng sau đó là hàng thế kỷ thương mại, dịch chuyển và giao thoa văn hóa Việt–Hoa trên vùng đất phương Nam.

Bùi Hà (tổng hợp)

Từ Khóa: