Xuất khẩu dầu giảm hơn 80%, đồng rial lao dốc và lạm phát tăng cao đang đẩy kinh tế Iran vào sức ép mới, giữa lúc Tehran lo nguy cơ bất ổn xã hội tái diễn.

Theo Reuters ngày 3/9, các biện pháp trừng phạt mới của Mỹ đang khiến Iran ngày càng khó tiếp cận ngoại tệ và nhập khẩu hàng hóa. Ba nguồn tin cấp cao Iran cho biết sức ép gia tăng trong bối cảnh nền kinh tế nước này đã suy yếu sau nhiều tháng xung đột.

Dữ liệu từ công ty phân tích hàng hóa Kpler cho thấy lượng dầu thô xuất khẩu qua các cảng Iran trong tháng 9 chỉ còn khoảng 260.000 thùng/ngày. Con số này giảm hơn 80% so với mức 1,7 triệu thùng/ngày cùng kỳ năm trước.

Nguồn thu từ dầu mỏ vốn giữ vai trò quan trọng đối với Tehran. Giáo sư Ali Ansari, chuyên ngành lịch sử hiện đại tại Đại học St Andrews, Scotland, nhận định Iran đang chịu sức ép kinh tế rất nghiêm trọng và cuối cùng có thể phải tính đến đàm phán.

Sức ép kinh tế tăng lên khi chiến sự Mỹ – Iran bùng phát trở lại trong tuần này. Các cuộc tấn công của Mỹ dọc bờ biển vùng Vịnh của Iran kéo theo những đòn đáp trả của Tehran nhằm vào căn cứ Mỹ tại một số nước Ả Rập.

Trong khi lượng dầu khí qua eo biển Hormuz ra thị trường quốc tế vẫn tăng bất chấp nỗ lực gây gián đoạn của Iran, lệnh phong tỏa xuất khẩu dầu của Mỹ đã ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu chủ yếu của Tehran.

Người dân di chuyển trên đường phố Iran trong bối cảnh nền kinh tế chịu nhiều sức ép từ lệnh trừng phạt. (Ảnh minh họa: MUC)

Từ ngày 19/8, một tuyến thương mại quan trọng của Iran với UAE cũng bị gián đoạn khi nước này thông báo đình chỉ toàn bộ trao đổi thương mại và giao dịch tài chính với Tehran.

Washington đồng thời mở rộng trừng phạt thứ cấp đối với các bên làm ăn với Iran. Điều này khiến những cách thức Tehran từng sử dụng để né trừng phạt, như công ty bình phong, tàu chở dầu không đăng ký và buôn lậu, ngày càng tốn kém.

Khủng hoảng kinh tế lan vào đời sống

Những khó khăn hiện nay càng nghiêm trọng vì kinh tế Iran đã lún sâu vào khủng hoảng trước khi xung đột nổ ra. Đồng rial giảm từ khoảng 1 triệu rial đổi 1 USD một năm trước xuống hơn 2,2 triệu rial/USD hiện nay.

Một nguồn tin cấp cao tiết lộ Iran chỉ còn đủ xăng sử dụng trong khoảng hai tháng. Dù là quốc gia sản xuất dầu lớn, Iran vẫn phải nhập khẩu xăng do năng lực lọc dầu hạn chế.

Các số liệu chính thức cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với người dân. Lạm phát bình quân 12 tháng đạt 69,9%, trong khi giá thực phẩm, đồ uống và thuốc lá tăng với tốc độ gần gấp đôi.

Tỷ lệ thất nghiệp tăng lên 9,1% vào mùa xuân. Số người có việc làm giảm khoảng 450.000 so với một năm trước, còn mức lương trung bình khoảng 125 USD/tháng vẫn thấp hơn nhiều so với chi tiêu cơ bản của một hộ gia đình.

Người dân Iran xếp hàng đổ xăng tại một trạm nhiên liệu giữa lúc kinh tế chịu sức ép. (Ảnh minh họa: MUC)

Một thương nhân tại Tehran chuyên nhập khẩu hàng hóa nói với Reuters rằng nếu các kênh giao dịch tiếp tục bị đóng, nhà cung cấp sẽ đòi thanh toán bằng tiền mặt. Hàng hóa phải đi vòng qua các nước khác, khiến thời gian vận chuyển kéo dài và giá thành tăng lên.

Đối với giới lãnh đạo Iran, vấn đề đáng lo không chỉ nằm ở dầu mỏ hay tỷ giá. Reuters cho biết giới cầm quyền Tehran ý thức rõ rằng một cuộc suy giảm kinh tế sâu hơn có thể châm ngòi cho làn sóng bất ổn mới.

Làn sóng biểu tình quy mô toàn quốc hồi tháng 1 từng bị dập tắt bằng bạo lực, khiến hàng nghìn người biểu tình thiệt mạng. Nỗi lo tái diễn bất ổn vì thế đang trở thành yếu tố khiến sức ép kinh tế lần này đặc biệt nhạy cảm.

Với Washington, việc biến khó khăn kinh tế thành áp lực nội bộ đủ lớn để Tehran cân nhắc ngồi vào bàn đàm phán được xem là một phần của chiến lược gây sức ép, thay vì chỉ dựa vào các đòn tấn công quân sự.

Cuộc đối đầu vì thế không chỉ diễn ra trên chiến trường hay tại eo biển Hormuz, mà đang âm thầm định đoạt số phận chính trị của Iran trong ví tiền từng người dân.

Hồng Sơn (tổng hợp)