Trong hệ sinh thái ven biển, đặc điểm sinh học của loài cá leo cây luôn khiến các nhà khoa học lẫn người dân tò mò. Đây là một trong số ít loài cá có thể vừa sống dưới nước, vừa đi bộ và thậm chí leo trèo trên cạn.

Đặc điểm sinh học cá leo cây độc đáo bậc nhất

Cá leo cây thuộc chi Periophthalmus, họ Oxudercidae, phân bố nhiều ở vùng ngập mặn Đông Nam Á và Úc. Điểm dễ nhận biết là đôi mắt lồi, có thể xoay độc lập; giúp chúng quan sát đồng thời cả trên cạn lẫn dưới nước. Đây là khả năng gần như không loài cá nào khác có được.

Vây ngực của cá phát triển khỏe như đôi chân. Cấu trúc xương và cơ ở vây chịu được trọng lượng cơ thể; nhờ đó cá có thể “bò” trên bãi bùn hoặc nhảy xa để di chuyển. Một đặc điểm quan trọng khác là hệ hô hấp kép. Ngoài mang để thở trong nước, cá còn hấp thụ oxy qua da và khoang miệng; cho phép chúng tồn tại trên cạn trong thời gian dài.

Chính những đặc điểm này đã biến cá leo cây thành “lưỡng cư” độc nhất vô nhị trong thế giới thủy sinh.

Đặc điểm sinh học cá leo cây gắn với khả năng săn mồi và leo trèo

Điều đặc biệt ở loài cá này không chỉ dừng lại ở việc đi bộ. Nhờ vây ngực và đuôi khỏe, chúng còn có thể leo lên rễ, thân cây ngập mặn để tìm mồi. Đây là một trong những minh chứng hiếm hoi về khả năng leo trèo ở loài cá.

Cá leo cây ăn tạp. Thực đơn của chúng trải dài từ côn trùng nhỏ, giáp xác, giun đất cho tới tảo và các sinh vật không xương sống khác. Nhờ đôi mắt tinh tường; chúng dễ dàng phát hiện con mồi từ xa, sau đó dùng những cú nhảy linh hoạt trên bùn để tiếp cận. Khả năng này giúp cá vừa sinh tồn hiệu quả vừa tránh được nhiều loài săn mồi khi thủy triều xuống.

Đặc điểm sinh học cá leo cây trong hệ sinh thái ngập mặn

Không thể tách rời cá leo cây ra khỏi môi trường rừng ngập mặn – nơi vừa là mái nhà, vừa là tấm lá chắn của nhiều cộng đồng ven biển. Với khả năng kiếm ăn trên cạn và dưới nước, cá leo cây giữ vai trò cân bằng sinh thái: kiểm soát quần thể côn trùng, đồng thời là nguồn thức ăn cho chim, cua, rắn và nhiều loài khác.

Tuy nhiên, môi trường sống này đang đối diện nhiều nguy cơ. Phá rừng ngập mặn để nuôi tôm, mở rộng đô thị, cộng thêm tác động của biến đổi khí hậu và ô nhiễm nguồn nước đã khiến quần thể cá leo cây suy giảm. Bảo vệ rừng ngập mặn cũng chính là bảo vệ sự sống cho loài cá độc đáo này.

Đặc điểm sinh học cá leo cây gắn với ẩm thực vùng ven biển Việt Nam

Ở Việt Nam, cá leo cây còn được gọi là cá Còi. Người dân Thanh Hóa, Cà Mau và nhiều tỉnh ven biển coi đây là đặc sản quý. Cá trưởng thành dài 10–15 cm, thân màu xám đen, da trơn nhẵn. Khi trưởng thành, cá đào hang sâu dưới bùn để trú ẩn, chỉ trồi lên săn mồi khi thủy triều rút.

Đặc điểm sinh học cá leo cây độc đáo bậc nhất (Ảnh: internet)

Thời điểm săn bắt lý tưởng là từ tháng Giêng đến tháng 5 âm lịch, khi cá sinh sản nhiều và thịt chắc, béo. Việc bắt cá khá vất vả bởi chúng rất nhanh nhẹn và nhút nhát. Người dân phải dùng tay không, gậy tre, lưới hoặc bẫy để tóm được chúng.

Trong ẩm thực, cá leo cây được chế biến thành nhiều món dân dã: nướng than thơm lừng, hấp giữ vị ngọt, hay kho tiêu cay đậm đà. Mỗi món đều lưu giữ hương vị mặn mòi của biển cả, khiến du khách khó quên.

Đặc điểm sinh học cá leo cây và thông điệp bảo tồn

Câu chuyện về cá leo cây không chỉ dừng ở giá trị sinh học hay ẩm thực. Với người dân miền biển, chúng còn gắn liền với ký ức tuổi thơ – hình ảnh những con cá nhảy nhót trên bãi bùn đã trở thành kỷ niệm.

Bảo tồn cá leo cây chính là gìn giữ đa dạng sinh học, bảo vệ bức tường xanh rừng ngập mặn và duy trì một phần di sản ẩm thực Việt. Sự thích nghi kỳ diệu của loài cá này cũng nhắc nhở con người trân trọng thiên nhiên, sống hài hòa và bền vững hơn với môi trường.

Nguồn: Phunutoday