Ruộng bậc thang giúp thích ứng biến đổi khí hậu nhờ khả năng giữ nước, hạn chế xói mòn và phân tán rủi ro mùa màng. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy mô hình canh tác truyền thống này là lời giải bền vững trước thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.
- Cải bó xôi – Loại rau nhiều sắt hơn cả thịt bò
- Xôi sầu riêng TPHCM gây sốt trước cổng Đầm Sen
- Quýt hình ngựa cháy hàng trước Tết Bính Ngọ
Xem nhanh
Ruộng bậc thang giúp thích ứng biến đổi khí hậu bằng cách giữ nước
Ruộng bậc thang là hình thức canh tác phổ biến tại các vùng núi trên thế giới; nơi con người cải tạo sườn dốc thành những bậc đất phẳng để trồng trọt. Theo Giáo sư Nhân chủng học Stephen Acabado (Đại học California; Los Angeles, Mỹ); mô hình này không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn là một giải pháp nông nghiệp hiệu quả để thích ứng với biến đổi khí hậu.
Cơ chế cốt lõi của ruộng bậc thang nằm ở khả năng điều tiết dòng chảy của nước mưa. Thay vì để nước chảy xiết trên sườn dốc và cuốn trôi đất; từng bậc ruộng giữ nước lại trong thời gian ngắn; giúp nước thấm dần xuống đất. Quá trình này làm giảm đáng kể hiện tượng xói mòn; đồng thời duy trì độ ẩm cần thiết cho cây trồng phát triển.
Nghiên cứu thực địa của Giáo sư Stephen tại Philippines và Morocco cho thấy; so với các sườn đồi không được cải tạo, ruộng bậc thang có độ ẩm đất cao hơn từ 15–30%; thậm chí nhiều hơn trong một số điều kiện đặc biệt. Lượng ẩm bổ sung này giúp cây trồng vượt qua những đợt khô hạn ngắn xen kẽ giữa các cơn mưa lớn.
Ruộng bậc thang giúp thích ứng biến đổi khí hậu ở vùng mưa cực đoan
Tại vùng Cordillera, miền bắc Philippines, nơi có hệ thống ruộng bậc thang trồng lúa Ifugao nổi tiếng, lượng mưa biến động rất lớn. Một số thung lũng nhận hơn 2.000 mm mưa mỗi năm; trong khi các khu vực cao hơn có thể gần 4.000 mm. Đặc trưng của khu vực này là mưa ngắn nhưng dữ dội, dễ gây lũ quét và sạt lở.
Trong bối cảnh đó, ruộng bậc thang đóng vai trò như những “bộ giảm tốc” tự nhiên cho nước mưa. Nước được giữ lại trên từng bậc; giảm áp lực dòng chảy xuống phía dưới, qua đó hạn chế nguy cơ mất đất canh tác và thất bại mùa màng. Đây là lý do các cộng đồng vùng cao đã hình thành và duy trì hệ thống ruộng bậc thang từ hàng trăm năm trước; đặc biệt từ khoảng thế kỷ 17.
Không chỉ giúp kiểm soát nước, cấu trúc bậc thang còn cho phép nông dân dễ dàng gia cố, sửa chữa khi có hư hại; từ đó tăng khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng phổ biến do biến đổi khí hậu.
Ruộng bậc thang giúp thích ứng biến đổi khí hậu nhờ đa dạng giống lúa
Một yếu tố quan trọng khác giúp ruộng bậc thang thích ứng tốt với biến đổi khí hậu là chiến lược lựa chọn cây trồng. Tại Cordillera, nông dân Ifugao duy trì nhiều giống lúa truyền thống khác nhau, được gọi chung là Tinawon.
Mỗi giống Tinawon thích nghi với một điều kiện sinh thái riêng biệt. Có giống phát triển tốt ở độ cao lớn, khí hậu mát và ẩm; có giống lại chịu được đất nông hoặc những giai đoạn khô hạn ngắn. Việc gieo trồng nhiều giống lúa trên các thửa ruộng bậc thang khác nhau giúp nông dân phân tán rủi ro; thay vì phụ thuộc vào một loại cây trồng duy nhất.
Theo Giáo sư Stephen Acabado; đây là một chiến lược canh tác thông minh, cho phép cộng đồng địa phương linh hoạt ứng phó với những biến động khó lường của thời tiết; từ mưa đến muộn đến mùa mưa ngắn hơn.
Tri thức bản địa nâng cao khả năng thích ứng khí hậu
Không chỉ dựa vào cấu trúc ruộng và giống cây trồng; nông dân Ifugao còn sở hữu kho tri thức bản địa phong phú. Họ có thể “đọc” những tín hiệu môi trường rất tinh tế; như mạch nước chảy chậm bất thường vào cuối mùa đông; sự gia tăng hoạt động của giun đất trước mùa mưa.
Những quan sát này giúp họ chủ động điều chỉnh ruộng bậc thang; từ gia cố bờ tường, nạo vét kênh dẫn nước đến thay đổi thời điểm gieo trồng. Qua nhiều thế hệ; kinh nghiệm truyền đời này đã giúp cộng đồng duy trì sản xuất nông nghiệp ngay cả trong những giai đoạn lũ lụt hay hạn hán nghiêm trọng.
Thách thức bảo tồn ruộng bậc thang trong bối cảnh hiện đại
Dù chứng minh được giá trị trong thích ứng biến đổi khí hậu; ruộng bậc thang đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm lực lượng lao động do thế hệ trẻ rời bỏ nông thôn và xu hướng chuyển sang sinh kế phi nông nghiệp khiến việc bảo dưỡng hệ thống này ngày càng khó khăn.
Tại dãy Anti-Atlas (Morocco), nhiều ruộng bậc thang được canh tác liên tục từ cuối thế kỷ 16–17 đã bị bỏ hoang trong thế kỷ 20 do làn sóng di cư. Ở Cordillera, các siêu bão năm 2018 và 2022 gây hư hại nghiêm trọng cho ruộng bậc thang; trong khi nguồn lực sửa chữa lại hạn chế.
Theo Giáo sư Stephen Acabado; để ruộng bậc thang tiếp tục phát huy vai trò trong thích ứng biến đổi khí hậu, chính phủ và các tổ chức cần có chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn; từ bảo tồn di sản đến tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Nguồn: VnExpress