CÀ MAU – Hàng trăm diêm dân tại các xã Đông Hải và Vĩnh Hậu vừa trải qua vụ muối đầy biến động, khi hơn 7.700 tấn muối bị cuốn trôi trong mưa trái mùa, còn giá cả tiếp tục đẩy nhiều hộ vào cảnh phải bán muối non.
- Sau sáp nhập trường học, ai được nghỉ hưu trước tuổi?
- Vệ tinh thấy sông băng, nhưng không biết khi nào nó sụp đổ
- Hồ chắn 2,5 triệu m³ vẫn tiềm ẩn nguy cơ vỡ ở Tây Tạng
Nghề làm muối hơn một thế kỷ ở vùng đất từng thuộc tỉnh Bạc Liêu, nay là tỉnh Cà Mau, từng có diện tích gần 4.000 ha nhưng hiện còn khoảng 1.590 ha. Đợt mưa trái mùa hồi tháng 02/2026 đã khiến toàn xã thiệt hại hơn 7.757 tấn muối, trong đó gia đình ông Trịnh Văn Quang, 75 tuổi, ở ấp Bửu 2, mất hơn 30 tấn.
“Chỉ một trận mưa trái mùa có thể cuốn trôi thành quả của hàng tháng lao động”, ông Quang nói. Người đàn ông đã có hơn 40 năm gắn bó với ruộng muối là một trong hàng trăm diêm dân đang đối mặt với sự thất thường ngày càng lớn của mùa vụ.
Nghề muối tại vùng đất Bạc Liêu cũ hình thành từ hơn 100 năm trước, gắn với nhiều thế hệ người dân tại Đông Hải, Vĩnh Hậu, Long Điền, Gành Hào và Tân Thuận. Ngày 31/12/2020, Bộ Văn hóa – Thể thao – Du lịch công nhận nghề muối Bạc Liêu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sự công nhận đó đặt nghề muối vào vị trí của một giá trị văn hóa cần được gìn giữ, nhưng không làm thay đổi ngay những khó khăn của người sản xuất. Từ năm 2000, phong trào nuôi tôm phát triển mạnh, diện tích làm muối vì thế thu hẹp dần.
Nghề này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thời tiết. Nắng gắt giúp nước biển bốc hơi và muối kết tinh, nhưng một trận mưa trái mùa có thể xóa đi thành quả tích lũy trong nhiều tháng.
Một khảo sát của Ngân hàng Thế giới công bố năm 2024, được trang tin môi trường quốc tế Mongabay dẫn lại, cho thấy các hộ dân tại Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng nặng bởi hiện tượng thời tiết cực đoan có thu nhập bình quân đầu người thấp hơn khoảng 17% so với vùng không bị ảnh hưởng. Trên đồng muối Cà Mau, xu hướng đó hiện ra bằng mùa vụ thất thường hơn và nguy cơ mất trắng lớn hơn.
Được mùa chưa chắc thoát cảnh nghèo
Khó khăn của diêm dân không chỉ đến từ thời tiết. Giữa những cánh đồng muối trắng, một nghịch lý kéo dài nhiều năm vẫn chưa có lời giải: được mùa thì giá giảm, còn khi mất mùa và giá tăng, người dân lại không còn nhiều muối để bán.
Ông Trần Việt Trung, 62 tuổi, cho biết vừa bán 5 tấn muối và thu về 7 triệu đồng, “chỉ mua được chiếc điện thoại đời cũ”. Với những hộ không có vốn, muối thường phải bán ngay sau thu hoạch.
Việc bán muối non khiến họ có thể bị thương lái ép giá thấp hơn 30-40% so với giá thị trường. Khi thiếu tiền sản xuất và sinh hoạt, nhiều hộ lại tiếp tục vay từ chính thương lái, tạo thành vòng phụ thuộc khó thoát.
Sự khác biệt về khả năng tài chính thể hiện rõ trong trường hợp ông Phan Văn Phúc. Từ hơn 1 ha đất hoang khai phá năm 1979, ông hiện sở hữu trên 40 ha, lãi 1-2 tỉ đồng mỗi năm và xây được 6 căn biệt thự cùng một khách sạn.
Theo dữ kiện từ câu chuyện của ông Phúc, lợi thế không nằm ở một kỹ thuật làm muối khác biệt mà ở khả năng xây kho và trữ sản phẩm. Khi có thể chờ giá lên mới bán, ông không phải bán muối ngay sau thu hoạch như nhiều hộ thiếu vốn.
Khoảng cách đó cũng cho thấy vấn đề của nghề muối không chỉ nằm ở chuyện làm ra hạt muối. Người có khả năng giữ hàng có thêm quyền lựa chọn thời điểm bán, trong khi người thiếu vốn thường phải chấp nhận giá thị trường tại thời điểm cần tiền.
Theo ông Lương Ngọc Lân, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bạc Liêu (cũ), để diêm dân có thể sống được với nghề, cần tổ chức lại sản xuất và liên kết hộ dân với hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến. Hướng đi được ông nêu là phát triển muối công nghiệp, thực phẩm và y tế, thay vì để người sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.
Hạt muối vẫn kết tinh trên những cánh đồng ven biển, nhưng người làm ra nó đang đứng trước nhiều rủi ro hơn. Khi thời tiết trở nên khó lường và giá bán vẫn phụ thuộc vào khả năng trữ hàng, câu chuyện giữ nghề trăm năm không chỉ là gìn giữ một di sản, mà còn là tìm cách để những người bám ruộng muối có thể sống được bằng chính nghề của mình.
Nguyễn Mùi (tổng hợp)