HÀ NỘI — Một đứa trẻ có thể la hét, bám lấy mẹ hoặc đánh bạn khi chưa biết gọi tên cảm xúc của mình; cách người lớn đáp lại những hành vi ấy có thể trở thành điều trẻ học được mỗi ngày.
- Ném bạn gái còn sống xuống sông, người đàn ông bị truy tố
- Truy tố Chủ tịch Thiên Minh Đức, lộ khoảng trống quản lý quỹ xăng dầu
- Drone xâm nhập, 56 chuyến bay tại Tân Sơn Nhất bị ảnh hưởng
Tại buổi giao lưu “Thấu hiểu tâm lý trẻ từ 0-6 tuổi” do hệ thống mầm non quốc tế Wisdomland World School tổ chức ngày 08/8, Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, chuyên gia tâm lý trị liệu, nói về những điều nằm phía sau các hành vi thường bị người lớn gọi là “hư”.
Bà Thúy, tiến sĩ xã hội học, thạc sĩ tâm lý trị liệu, hiện giảng dạy tại Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng trẻ 0-6 tuổi đang phát triển nhanh về cảm xúc, nhận thức và kỹ năng xã hội nhưng chưa hoàn thiện khả năng tự kiểm soát. Vì vậy, những phản ứng của người lớn trước các tình huống hằng ngày dễ trở thành điều trẻ quan sát và bắt chước.
“Muốn trẻ bình tĩnh, trước hết cha mẹ phải bình tĩnh”, bà nói.
Một bé trai 4 tuổi thường bám chân mẹ ngay khi mẹ vừa đi làm về, không cho mẹ nấu cơm. Mọi việc chỉ thay đổi sau khi người mẹ ôm con và nói rằng mình nhớ con, lúc đó cậu bé mới chịu buông mẹ để chơi một mình.
Với bà Thúy, hành động ấy không chỉ là mè nheo. Đằng sau sự bám víu có thể là nhu cầu được kết nối, được quan tâm mà trẻ chưa biết diễn đạt bằng lời; bà gọi đó là thiếu “thức ăn tinh thần”.
Một đứa trẻ la hét hoặc ăn vạ cũng có thể đang quá tải hay thất vọng. Trẻ đánh bạn ở tuổi nhỏ có thể chưa biết nói về cơn giận nên dùng hành động thay cho lời nói.
Sau 2 tuổi, trẻ bắt đầu thể hiện rõ cái tôi và mong muốn được công nhận. Những câu “không” lặp đi lặp lại vì thế có thể là cách trẻ khẳng định mình, thay vì chỉ đơn giản là bướng bỉnh.
Khi bị gọi là “hư”, “lì” và liên tục bị ép nghe lời, trẻ có thể hình thành xu hướng né tránh hoặc chống đối. Cha mẹ vẫn cần đặt giới hạn, nhưng trong giới hạn đó, trẻ có thể được lựa chọn một phần, chẳng hạn chọn món ăn thay vì bị ép ăn.
Ở siêu thị, khi một đứa trẻ đòi mua kẹo rồi ăn vạ, bà Thúy khuyên cha mẹ hạ giọng, đưa mình ngang tầm mắt con, thừa nhận cảm xúc nhưng vẫn giữ quyết định. Khi hai anh em tranh nhau một món đồ chơi, người lớn có thể giúp các con tìm cách giải quyết thay vì lập tức yêu cầu một bên nhường.
Khi trẻ nhìn thấy người lớn nổi giận
Có một tình huống đặc biệt dễ tạo ra sự mâu thuẫn: cha mẹ đánh con để dạy con không được đánh người khác. Lời dạy hướng trẻ tránh bạo lực, nhưng hành động của người lớn lại cho trẻ thấy một cách giải quyết khác.
“Trẻ học cách chúng ta thể hiện sự tức giận. Cha mẹ có quyền giận dữ, nhưng cách cha mẹ thể hiện cơn giận chính là điều trẻ học”, bà Thúy nói.
Ngày 18/7, tại một diễn đàn giáo dục cũng do Wisdomland World School tổ chức, bà từng cảnh báo việc quát mắng thường xuyên có thể khiến trẻ mất cảm giác an toàn, ngại đặt câu hỏi và kém sáng tạo. Những năng lực này được xem là lợi thế trong thời đại AI.
Các nghiên cứu quốc tế cũng đề cập đến cơ chế trẻ học cảm xúc từ cha mẹ. Một nghiên cứu dọc thực hiện tại 9 quốc gia cho rằng khi trẻ quan sát phản ứng của cha mẹ trước những tình huống gây kích thích cảm xúc, trẻ có thể học được cách nhận biết và tự quản lý cảm xúc được kỳ vọng ở mình.
Một nghiên cứu công bố đầu năm 2025 với các bà mẹ Hà Lan và trẻ mới biết đi cũng ghi nhận trẻ học các chiến lược điều tiết cảm xúc từ cha mẹ thông qua cơ chế bắt chước và tham chiếu xã hội.
Những kết quả này phần nào lý giải quan sát của bà Thúy từ thực tế tư vấn: trẻ không chỉ nghe những gì người lớn nói về cách ứng xử, mà còn nhìn cách người lớn thực sự hành động khi tức giận.
Cha mẹ vì thế không cần phải trở thành những người không bao giờ nổi giận. Nếu lỡ quát mắng hoặc đánh con, theo bà Thúy, người lớn nên thừa nhận, xin lỗi và cho trẻ thấy rằng tức giận là cảm xúc có thể xảy ra nhưng mỗi người phải chịu trách nhiệm với hành vi của mình.
Bốn bước bà gợi ý trước một hành vi khiến cha mẹ khó chịu là quan sát – lắng nghe, đón nhận cảm xúc, kết nối và trao quyền trong giới hạn phù hợp với độ tuổi.
Một đứa trẻ có thể chưa hiểu hết lời giải thích của cha mẹ về cảm xúc. Nhưng trẻ vẫn nhìn thấy giọng nói, ánh mắt và hành động của người lớn. Những điều ấy có thể trở thành cách trẻ học cách đối diện với chính cơn giận của mình.
Phạm Mai (tổng hợp)