Tổng thống Donald Trump ràng buộc thỏa thuận hạt nhân đã ký với Ả Rập Xê Út vào điều kiện bình thường hóa quan hệ Israel, một yêu cầu Riyadh chưa thể đáp ứng.
- Ba lãnh đạo công ty y tế Việt Mỹ bị khởi tố, bắt giam
- Trà xanh và gan: Bằng chứng khoa học nói gì về mối liên hệ này?
- Nghệ An: Từng là nạn nhân, người phụ nữ lại bán chính em gái sang Trung Quốc
Chỉ vài ngày sau khi Mỹ và Ả Rập Xê Út ký thỏa thuận hạt nhân hôm 22/7 (giờ Mỹ), ông Trump đưa thêm một điều kiện: Riyadh phải bình thường hóa quan hệ với Israel theo Hiệp định Abraham thì thỏa thuận mới có thể tiến triển đầy đủ. Đến hôm qua, Ả Rập Xê Út vẫn chưa lên tiếng phản hồi chính thức, để ngỏ một câu hỏi lớn về số phận thỏa thuận vừa ký.
Hiệp định Abraham do chính ông Trump làm trung gian năm 2020, từng giúp bình thường hóa quan hệ giữa Israel với một số nước Ả Rập. Với Riyadh, thỏa thuận hạt nhân có ý nghĩa thiết thực: giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cho nhu cầu trong nước, từ đó tăng khả năng xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt. Nhưng điều kiện đi kèm lại chạm đúng vào giới hạn mà Riyadh không dễ vượt qua.
Từ trước đến nay, chính quyền Riyadh luôn đặt việc bình thường hóa với Tel Aviv sau một lộ trình rõ ràng cho nhà nước Palestine. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu lại kiên quyết bác bỏ ý tưởng này, cho rằng một nhà nước Palestine sẽ đe dọa an ninh Israel. Đây là nút thắt đầu tiên khiến hai bên khó tìm được tiếng nói chung.
Bất đồng giữa Riyadh và Tel Aviv không dừng ở vấn đề Palestine. TS Ian Bremmer, Chủ tịch Eurasia Group – đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, cho rằng Trung Đông – Ả Rập hiện chia thành hai phe với cách tiếp cận khác biệt về Iran lẫn Israel.
Một bên là liên minh các nước dòng Abraham, do Israel và UAE dẫn đầu, gắn bó chặt chẽ với Washington, có lúc mở rộng hợp tác quốc phòng, năng lượng, thương mại sang Hy Lạp và Ấn Độ. Bên còn lại là liên minh Hồi giáo dòng Sunni gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Pakistan, từng có lúc bao gồm cả Ai Cập. Ranh giới giữa hai phe thể hiện rõ qua hành động: Pakistan từng điều mười ba nghìn binh sĩ cùng nhiều chiến đấu cơ hỗ trợ Ả Rập Xê Út theo hiệp ước phòng thủ chung, trong khi Israel chủ động đề nghị hỗ trợ UAE phòng không khi nước này bị Iran tấn công.
Cả hai phe đều coi Iran là mối đe dọa nhưng chọn cách ứng phó khác nhau. Ả Rập Xê Út và các đối tác Hồi giáo muốn cân bằng sức mạnh với Iran, vừa răn đe vừa giữ kênh ngoại giao để tiến tới thỏa hiệp, còn Israel và UAE xem Iran là kẻ thù cần đối đầu trực diện. Liên minh Hồi giáo cũng ngày càng đoàn kết phản đối điều mà họ gọi là quyền lực không bị kiểm soát của Israel, trải từ Gaza, bờ Tây đến Syria, Li Băng.
Khoảng cách giữa hai phe bộc lộ rõ vào tháng 9/2025, khi Israel tấn công một nhóm đàm phán của Hamas ngay bên trong Qatar mà không hứng chịu phản ứng nào từ Mỹ. Sự im lặng này khiến các nước Hồi giáo lo ngại Israel có thể trở thành thế lực gây bất ổn giống Iran, điều mà Washington sẽ không hoặc không thể kiềm chế. Trong bối cảnh đó, khả năng Riyadh chấp nhận bình thường hóa với Israel gần như không có.
Ngay cả nếu Ả Rập Xê Út đồng ý, thỏa thuận vẫn phải vượt qua cửa ải tại Quốc hội Mỹ, nơi hiện đã xuất hiện nhiều tiếng nói phản đối.
Theo nội dung đã ký, Ả Rập Xê Út về lâu dài được phép tự làm giàu uranium để phát triển năng lượng hạt nhân, trong khi hầu hết các nước có chương trình hạt nhân dân sự phải nhập khẩu uranium thay vì tự làm giàu. Đặc quyền này, giữa một khu vực vốn dễ biến động, khiến nhiều bên lo ngại Riyadh có thể hướng tới vũ khí hạt nhân.
Lo ngại đó từng được chính giới lãnh đạo Ả Rập Xê Út gián tiếp xác nhận. Năm 2018, trong một cuộc phỏng vấn truyền hình, Thái tử Mohammed bin Salman tuyên bố: “Ả Rập Xê Út không muốn sở hữu bất kỳ quả bom hạt nhân nào, nhưng chắc chắn rằng nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ làm theo càng sớm càng tốt”.
Nếu Riyadh xúc tiến làm giàu uranium, các bên khác trong khu vực nhiều khả năng sẽ tìm cách đạt năng lực tương tự, khiến cục diện càng khó lường. Israel, vốn bất đồng sâu sắc với Riyadh, chắc chắn không muốn đối phương có bất kỳ cơ hội nào tiến gần vũ khí hạt nhân và nhiều khả năng sẽ tìm cách cản trở chương trình này.
Vấn đề còn kéo theo hệ lụy cho đàm phán Mỹ – Iran, vốn bế tắc quanh chương trình hạt nhân của Tehran. Washington đòi tiếp quản toàn bộ nhiên liệu hạt nhân đã làm giàu của Iran, còn Tehran bác bỏ vì cho rằng số nhiên liệu này phục vụ mục đích dân sự. Nếu Ả Rập Xê Út được phép tự làm giàu uranium, Iran sẽ có thêm lý do từ chối điều kiện của Mỹ, khiến đàm phán vốn khó khăn càng thêm bế tắc.
Trên thực địa, khu vực chưa cho thấy dấu hiệu lắng dịu. Theo CNN, lực lượng Houthi ở Yemen hôm 25/7 thông báo đã tấn công các cơ sở của Ả Rập Xê Út ở bờ biển Đỏ, chỉ một ngày sau khi Ả Rập Xê Út không kích trả đũa việc Houthi tập kích tàu thương mại. Chiến sự Trung Đông vì vậy tiếp tục leo thang với một mặt trận mới giữa Houthi và Ả Rập Xê Út, đúng thời điểm thỏa thuận hạt nhân Mỹ – Ả Rập Xê Út vừa ký còn ngổn ngang điều kiện chưa có lời giải.
Phạm Mai (tổng hợp)